ศาสตราจารย์เกียรติคุณ แพทย์หญิง พวงทอง ไกรพิบูลย์

โรคมะเร็งระบบโรคเลือด หมายความว่าอย่างไร?
โรคมะเร็งระบบโรคเลือด หรือ เรียกอีกชื่อว่า โรคมะเร็งระบบโลหิตวิทยา คือ กลุ่มโรคมะเร็งที่เกิดจากเซลล์ของไขกระดูก (เนื้อเยื่ออยู่ภายในส่วนกลางของกระดูกทุกชิ้น) หรือ จากต่อมน้ำเหลืองทั่วร่างกายรวมทั้งต่อมน้ำเหลืองในช่องอก และ ในช่องท้อง  แต่พบเกิดได้บ่อยกับต่อมน้ำเหลืองบริเวณลำคอ มากกว่าต่อมน้ำเหลืองบริเวณอื่นๆ หรือ โรคมะเร็งที่เกิดกับเซลล์/เนื้อเยื่อน้ำเหลืองในอวัยวะต่างๆ  เช่น ในต่อมทอนซิล   กระเพาะอาหาร  ในลำไส้เล็ก  สมอง  กระดูก  และ ผิวหนัง    ซึ่งไขกระดูก   ต่อมน้ำเหลือง   ม้าม  และเซลล์/เนื้อเยื่อน้ำเหลืองในอวัยวะต่างๆ จัดเป็นอวัยวะ/เนื้อเยื่อในระบบโรคเลือด/โลหิตวิทยา   ตัวอย่าง โรคมะเร็งในระบบนี้  เช่น

• โรคมะเร็งเม็ดเลือดขาวชนิดเฉียบพลัน และชนิดเรื้อรัง
• โรคมะเร็งต่อมน้ำเหลือง
• โรคมะเร็ง เกิดในไขกระดูก และในกระดูก ชนิด multiple myeloma
• โรคมะเร็งต่อมน้ำเหลืองของสมอง กระเพาะอาหาร หรือ ของกระดูก

ทำไมต้องแยกเป็นโรคมะเร็งระบบโรคเลือด/โลหิตวิทยา?
ที่ต้องแยกเป็น โรคมะเร็งระบบโรคเลือด/โลหิตวิทยา เพราะ โรคมะเร็งระบบนี้ มีธรรมชาติของโรค และวิธีการรักษา แตกต่างจากโรคมะเร็งอื่นๆ กล่าวคือ

• เป็นโรคมะเร็งที่มีธรรมชาติ เมื่อเกิดขึ้นแล้ว โรคมักกระจายในไขกระดูกทั่วตัว หรือในต่อมน้ำเหลืองทั่วตัว ตั้งแต่เริ่มเกิดโรค
• การรักษาหลัก คือ เคมีบำบัด มักไม่ใช้การผ่าตัด ส่วนรังสีรักษา ใช้ร่วมกับยาเคมีบำบัด เฉพาะในผู้ป่วย ที่โรคมีความรุนแรงสูง หรือ โรคในระยะลุกลาม หรือ เพื่อการบรรเทาอาการ
• เคมีบำบัด ทั้งชนิด ปริมาณ และ จำนวน คอรส์(courses)ของการรักษา ต่างจากโรคมะเร็งชนิดอื่นๆ
• วิธีการรักษาบางวิธี แตกต่างจากโรคมะเร็งชนิดอื่น คือ การปลูกถ่ายไขกระดูก (bone marrow transplantation, BMT) ซึ่งให้ผลการรักษา และ มีโอกาสหายขาดสูงกว่าการปลูกถ่ายไขกระดูกรักษาโรคมะเร็งชนิดอื่นๆ
• โรคมะเร็งโรคเลือด/โลหิตวิทยามีการใช้รักษาด้วยยารักษาตรงเป้า ซึ่งให้ผลการรักษาดีกว่า การใช้ยารักษาตรงเป้าในโรคมะเร็งชนิดอื่นๆ(แต่ยายังมีราคาแพงมากๆ เกินกว่าผู้ป่วยทุกคนเข้าถึงได้)
• เมื่อเปรียบเทียบกับโรคมะเร็งอื่นๆ โรคมะเร็งระบบโรคเลือด/โลหิตวิทยา เป็นโรคมะเร็งซึ่งตอบสนองดีมากต่อเคมีบำบัด ดังนั้น โอกาสรักษาหายขาด จึงสูงกว่าโรคมะเร็งอื่นทั่วไป
• เมื่อเปรียบเทียบกับโรคมะเร็งอื่นๆ โรคมะเร็งระบบโรคเลือด/โลหิตวิทยา เป็นโรคมะเร็งซึ่งตอบสนองดีมากต่อรังสีรักษา ดังนั้นปริมาณรังสีรักษาที่ใช้รักษาจึงอยู่ในระดับต่ำ หรือ ระดับปานกลาง เป็นผลให้เกิดผลข้างเคียง/แทรกซ้อนจากรังสีรักษาต่ำกว่าในการรักษาโรคมะเร็งอื่นๆมาก
• ภายหลังการรักษาครบ ในระยะอยู่รอด หรือ หายแล้ว หรือในระยะยาว ห้า ถึงสิบปีขึ้นไป เมื่อเปรียบเทียบกับโรคมะเร็งอื่นๆ ผู้ป่วยโรคมะเร็งระบบโรคเลือด/โลหิตวิทยา มีโอกาสเกิดโรคมะเร็งชนิดที่ ๒ ได้สูงกว่า
• โรคมะเร็งในระบบโรคเลือด/โลหิตวิทยาจัดเป็นโรคมะเร็งที่พบได้บ่อย พบเกิดได้ในทุกวัย ทั้งในเด็ก ผู้ใหญ่ และ คนสูงอายุ โดยเด็กเล็ก และผู้สูงอายุ มีความรุนแรงโรคสูงกว่า
• เป็นโรคมะเร็งที่มีโอกาสเกิดได้สูงในผู้ป่วยที่มีภูมิคุ้มกัน/ต้านทานโรคต่ำ เช่น ผู้ป่วยปลูกถ่ายอวัยวะ และ ผู้ป่วยติดเชื้อ เฮช ไอ วี (HIV)

โรคมะเร็งระบบโรคเลือดมีสาเหตุจากอะไร?
สาเหตุการเกิดโรคมะเร็งระบบโรคเลือด/โลหิตวิทยาที่แน่นอนยังไม่ทราบ  เพียงแต่พบว่า ในคนที่มีภูมิต้านทาน/คุ้มกันโรคต่ำจากสาเหตุใดก็ตาม มีโอกาสเกิดโรคมะเร็งระบบนี้ได้สูงกว่า และในเด็กที่มีความผิดปรกติทางพันธุกรรมบางชนิด  มีโอกาสสูงกว่าในการเกิดโรคมะเร็งในระบบนี้  เช่น โรคมะเร็งเม็ดเลือดขาว  เป็นต้น

โรคมะเร็งระบบโรคเลือดมีอาการอย่างไร?
ไม่มีอาการเฉพาะของโรคมะเร็งระบบโรคเลือด/โลหิตวิทยา  แต่เป็นอาการคล้ายโรคอื่นๆ หรือ การอักเสบของต่อมน้ำเหลือง  อาการที่อาจพบได้ คือ

• ต่อมน้ำเหลืองโต คลำได้ มักไม่เจ็บ
• ซีด โดยไม่ได้เกิดจากเลือดออก
• มีจ้ำห้อเลือดขึ้นตามตัว ห้อเลือดได้ง่าย
• มีไข้สูง เป็นๆหายๆ ติดเชื้อได้ง่าย
• ผอมลงมากภายใน ๖ เดือนโดยอธิบายสาเหตุไม่ได้ และไม่ได้เกิดจากการควบคุมอาหาร
• บางคนอาจมีเหงื่ออกมากจนชุ่มตัวตอนกลางคืน โดยไม่มีสาเหตุ และไม่มีไข้
• มีก้อนที่กระดูก หรือ เจ็บกระดูก หรือ กระดูกหักง่าย

โรคมะเร็งระบบโรคเลือด มีกี่ระยะ?
เนื่องจากโรคมะเร็งระบบนี้มีหลายชนิด  บางชนิดของโรค ไม่มีระยะโรค เช่น โรคมะเร็งเม็ดเลือดขาว  แต่โรคมะเร็งบางชนิด เช่น โรคมะเร็งต่อมน้ำเหลือง  มีการแบ่งระยะโรค  เป็น ๔ ระยะ เช่นเดียวกับโรคมะเร็งอื่นทั่วไป

โรคมะเร็งระบบโรคเลือดรักษาอย่างไร?
การรักษาหลักของโรคมะเร็งระบบโรคเลือด/โลหิตวิทยา  คือเคมีบำบัด และร่วมกับรังสีรักษาในโรค มีความรุนแรงสูง   ส่วนการผ่าตัดพิจารณาผู้ป่วยเป็นรายๆไป

โรคมะเร็งระบบโรคเลือด รักษาหายไหม?
โรคมะเร็งในระบบโรคเลือด/โลหิตวิทยา มีโอกาสรักษาหายได้สูง เพราะมักเป็นมะเร็ง ที่มีการตอบสนองดีมากต่อยาเคมีบำบัด  และรังสีรักษา  แต่อย่างไรก็ตาม มีผู้ป่วยบางราย เป็นส่วนน้อย ที่ดื้อต่อยาเคมีบำบัด และ/หรือรังสีรักษา ซึ่งทำให้ผลการรักษาไม่ดีเท่าที่ควร

มีวิธีตรวจคัดกรองในโรคมะเร็งระบบโรคเลือดไหม?
ในปัจจุบัน ยังไม่มีวิธีตรวจคัดกรองให้พบโรคมะเร็งระบบโรคเลือด/โลหิตวิทยาตั้งแต่ยังไม่มีอาการ  ดังนั้นที่ดีที่สุดในขณะนี้ คือ เมื่อมีอาการผิดปรกติดังกล่าวแล้ว  ควรรีบพบแพทย์

มีวิธีป้องกันการเกิดโรคมะเร็งระบบโรคเลือดไหม?
ในปัจจุบัน ยังไม่มีวิธีการป้องกันการเกิดโรคมะเร็งในระบบนี้ ยกเว้น การหลีกเลี่ยงการติดเชื้อ  เฮช ไอ วี