เรื่องเล่าจากคนเล็กๆ ร่วมลดความเหลื่อมล้ำทางความรู้

ก่อนที่จะทราบกันว่าความเหลื่อมล้ำทางความรู้ คือ อะไร ก่อนอื่นคงต้องหาความหมายของคำว่า "ความเหลื่อมล้ำ" และ "ความรู้" กันก่อน แต่เมื่อได้ค้นหาความหมายจากพจนานุกรมฉบับราชบัณทิตสถาน พุทธศักราช 2525 กลับไม่พบความหมายของคำว่า "ความเหลื่อมล้ำ" จะพบเพียงคำว่า "เหลื่อม"

"เหลื่อม หมายถึง เลยไป ล้ำไป ล้ำกัน หรือไม่เสมอกัน" เมื่อค้นต่อไปจะพบคำว่า "ความเหลื่อมล้ำต่ำสูง ซึ่งหมายถึง ไม่เท่าเทียมกัน เช่น มีฐานะทางสังคมเหลื่อมล้ำต่ำสูงกว่ากัน" เพราะฉะนั้นอาจจะพออนุมานได้ว่า "ความเหลื่อมล้ำ" คือ ความไม่เท่าเทียมกันของบางสิ่งบางอย่างนั่นเอง

สำหรับคำว่า "ความรู้" นั้น พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พุทธศักราช 2525 ได้ให้ความหมายไว้ว่า "สิ่งที่สั่งสมมาจากการศึกษาเล่าเรียน การค้นคว้า หรือประสบการณ์ รวมทั้งความสามารถเชิงปฏิบัติและทักษะ ความเข้าใจ หรือสารสนเทศที่ได้มาจากประสบการณ์ ; สิ่งที่ได้รับมาจากการได้ยิน ได้ฟัง การคิดหรือการปฏิบัติ ; องค์วิชาในแต่ละสาขา เช่น รู้เรื่องเมืองไทย ความรู้สุขภาพ"

นอกจากนี้ ศ.นพ.วิจารณ์ พานิช ได้เคยนิยามความหมายของคำว่าความรู้ไว้ในเว็บล็อก GotoKnow.org ว่า "ความรู้ คือ สิ่งที่เรานำมาใช้ทำงานได้ ทำให้งานสำเร็จได้ แก้ปัญหาได้ ใช้ประโยชน์ในการดำรงชีวิตประจำวันได้" อ้างอิงจากบันทึกชื่อ KM (แนวปฏิบัติ) วันละคำ : 672.ความรู้คืออะไร เมื่อวันที่ 24 เมษายน 2552  เพราะฉะนั้นความเหลื่อมล้ำทางความรู้หากแปลตามความหมายจากทั้งสองคำข้างต้น น่าจะแปลได้ว่า ความไม่เท่าเทียมกันของสิ่งที่สั่งสมมาจากการศึกษาเล่าเรียน การค้นคว้า หรือประสบการณ์ รวมทั้งความสามารถเชิงปฏิบัติและทักษะ ความเข้าใจ หรือสารสนเทศที่ได้มาจากประสบการณ์

หากจะแปลอย่างที่เขียนข้างต้นก็ไม่น่าจะผิด แต่ไม่ครอบคลุม และเห็นภาพไม่ชัดเจน คงต้องแปลความหมายและตีความกันอีกมากมาย ที่สำคัญอาจจะทำให้ความเข้าใจของผู้อ่านหนังสือเล่มนี้แตกต่างกันได้ เพราะฉะนั้นจึงขอหยิบยกนิยามของคำว่า "ความเหลื่อมล้ำทางความรู้" ที่เคยปรากฏไว้เพื่อจะได้เป็นแนวทางแห่งความเข้าใจเดียวกัน สำหรับผู้อ่านเนื้อหานี้ ซึ่งนำมาจากแผ่นพับ Digital divide/Knowledge Divide ของชุดโครงการระบบออนไลน์เพื่อการจัดการความรู้สุขภาวะกล่าวไว้ว่า "ความเหลื่อมล้ำทางความรู้ คือ ความไม่เท่าเทียมกันระหว่างผู้มีโอกาสและผู้ขาดโอกาสในการเข้าถึงและจัดการความรู้เนื่องด้วยปัจจัยต่างๆ ได้แก่ การศึกษา ความเชื่อ เศรษฐกิจ ชนชั้นทางสังคม และอื่นๆ รวมทั้ง

• การขาดแคลนเทคโนโลยีสารสนเทศและแหล่งความรู้อื่น

• การขาดทักษะการใช้เทคโนโลยีสารสนเทศและแหล่งความรู้อื่น

• การใช้เทคโนโลยีสารสนเทศและแหล่งความรู้ต่างๆ อย่างไม่ถูกต้อง

• การขาดความสนใจในการเรียนรู้"

จากนิยามทั้งหมดที่กล่าวมา น่าจะเพียงพอที่ทำให้ผู้อ่านหนังสือเล่มนี้เข้าใจความหมายของคำว่า "ความเหลื่อมล้ำทางความรู้" ไปในทิศทางเดียวกันได้ และจากคำจำกัดความนี้เองที่บ่งบอกว่าหากจะแบ่งกลุ่มคนในสังคมโดยใช้ความรู้เป็นเกณฑ์ จะสามารถแบ่งได้เป็น 2 กลุ่ม

• กลุ่มแรก คือ กลุ่มของผู้ที่มีโอกาสเข้าถึงความรู้ หรือ/และจัดการกับความรู้ที่มีอยู่ในโลกได้อย่างมีประโยชน์และมีประสิทธิภาพ ผ่านวิธีการต่างๆ เช่น การอ่านหนังสือ การรับฟังข่าวสาร หรือการใช้อินเทอร์เน็ต เป็นต้น

• กลุ่มที่สองยังสามารถแบ่งเป็น 2 กลุ่มย่อย ได้แก่

   1. กลุ่มของผู้ที่ขาดโอกาสเข้าถึงความรู้ หรือ/และจัดการกับความรู้ที่มีอยู่ในโลก

   2. กลุ่มผู้ที่มีโอกาสเข้าถึง หรือ/และจัดการความรู้ที่มีอยู่ในโลกได้ แต่ไม่สามารถนำความรู้เหล่านั้นไปใช้ให้เกิดประโยชน์และมีประสิทธิภาพ อีกทั้งยังอาจจะก่อให้เกิดโทษและผลเสียต่อตนเองและผู้อื่นด้วย

ตัวอย่างที่ 1

• นักเรียนในพื้นที่หนึ่ง มีโอกาสเลือกโรงเรียน เพราะมีโรงเรียนเป็นจำนวนมาก

• แต่ในอีกพื้นที่หนึ่ง ไม่มีแม้โอกาสที่จะเรียนหนังสือ เพราะไม่มีโรงเรียนและคุณครู

ตัวอย่างที่ 2

• ประชาชนในพื้นที่หนึ่งรู้วิธีปลูกผักแบบเกษตรอินทรีย์ รู้วิธีทำปุ๋ยชีวภาพ

• แต่ประชาชนอีกพื้นที่หนึ่งยังคงใช้ปุ๋ยเคมี และยาฆ่าแมลง

ตัวอย่างที่ 3

• ประชาชนในพื้นที่หนึ่งมีบริการสาธารณสุขที่เกินพอ มีโรงพยาบาลให้เลือกมากมาย มีแพทย์ครบครัน

• แต่ประชาชนอีกพื้นที่หนึ่งกลับขาดแคลนแพทย์ โรงพยาบาล และยังคงรักษาด้วยกรรมวิธีทางไสยศาสตร์
ตัวอย่างที่ 4

• นักเรียนคนหนึ่งมีโอกาสเรียนหนังสือ และมีหนังสือให้อ่านมากมาย บวกกับความใส่ใจศึกษาค้นคว้า จนสามารถสอบชิงทุนไปเรียนต่อต่างประเทศได้

• อีกคนหนึ่งมีโอกาสเรียนหนังสือ และมีหนังสือให้อ่านมากมายเช่นกัน แต่ละทิ้งโอกาสต่างๆ จนต้องถูกไล่ออกจากโรงเรียน

นั่นคือ คน 2 กลุ่มที่ไม่เท่าเทียมกันทางความรู้ ส่วนหนึ่งเกิดจากการขาดแคลน แต่อีกส่วนหนึ่งเกิดจากความเพิกเฉย ละทิ้งโอกาส หรือใช้ความรู้ที่มีไม่เป็น ไม่ก่อให้เกิดประโยชน์ทั้งกับตนเอง ครอบครัว สังคม และประเทศชาติ